Het was natuurlijk in het Latijn. Misschien om duidelijk te maken dat het niet om een sprookje à la
Roodkapje ging, waarschijnlijk om ons te doordringen van de ernst van de zaak. Homo homini
lupus. De ene mens is voor de andere mens een wolf, vertaal ik een beetje vrij. Later leerde ik dat die
uitspraak beroemd geworden was door de 17de eeuwse Engelse filosoof Thomas Hobbes. Hobbes
had die zin weer ontleend aan een toneelstuk van een romeinse schrijver, Plautus, die zo’n twee
eeuwen voor Christus leefde. Maar zoals dat gaat met bepaalde citaten: ze raken losgezongen van
de context en gaan dan een eigen leven leiden. Homo homini lupus, de ene mens is voor de andere
mens een wolf, is een karakterisering geworden van wie de mens is en wat de mens doet. Die
Latijnse zin uit mijn schooltijd bleek een visie op de mens te zijn

Ik moest aan dat citaat denken, toen ik in de kranten de berichten zag over de probleemwolf Bram.
Ik verbaasde mij wel een beetje over de aandacht die dat beest kreeg, maar nog meer verbaasde ik
mij over het feit dat over een ‘probleemwolf’ gesproken werd en dat die de naam Bram had
gekregen. Waarom die naam? Ik zou, gezien de wereldwijde politieke problemen, eerder aan een
andere naam denken. En dan die term ‘probleemwolf’. Praten we ook over een ‘probleemminister’
wanneer alle wetsvoorstellen die door die minister ingediend worden ondeugdelijk blijken?

Maar dat was niet de enige aanleiding om terug te denken aan dat Latijnse citaat uit mijn schooltijd.
In de afgelopen advent hebben elke zondag hier een visioen van de profeet Jesaja gehoord. In een
van die visioenen komen ook dieren voor, ziet de profeet hoe dieren als het ware tegen hun natuur
in gaan. De leeuw vreet hooi met het rund, de panter ligt naast het geitje, de berin en de koe zijn
vriendinnen geworden en de wolf huist bij het lam. De profeet gebruikt die roofdieren om een
proces van verandering aan te geven dat fundamenteler is dan de meeste veranderingsprocessen die
wij meemaken, zoals de wisseling van de seizoenen, of weer een jaar ouder worden, je badkamer
vernieuwen of je boekenkast anders inrichten. Het gaat de profeet om een veranderingsproces dat
lijkt op transitieprocessen, veranderingen die van structurele aard zijn, die vaak ingrijpend zijn en
die ook vaak langdurig en moeizame verlopen, veranderingen in onze maatschappij, zoals
bijvoorbeeld de overgang van fossiele brandstof naar andere vormen van energie. Veranderingen
ook in de kerk. De vorige paus, Franciscus, is begonnen met een fundamenteel veranderingsproces,
waarbij het gaat om goed naar elkaar te luisteren, en dan niet alleen van beneden naar boven, maar
ook en vooral van boven naar beneden. Hij geeft dat het synodale proces genoemd. Iedereen in de
kerk is door haar of zijn doopsel van belang, heeft door zijn of haar doopsel waardigheid en niet
alleen degenen die leiding geven. De nieuwe paus, Leo, heeft aangegeven dat hij dat fundamentele
synodale veranderingsproces door wil zetten. Die fundamentele veranderingsprocessen in kerk en
maatschappij gaan zo moeizaam en duren zo lang, omdat bij dat soort processen het niet alleen gaat
om een min of meer technische kant, maar ook om een verandering van mentaliteit. En om die
mentaliteitsverandering gaat het de profeet in dat visioen van die dieren die van roofdieren
gezelschapsdieren worden.

In die voorbeelden die de profeet geeft, - leeuw, panter, berin, wolf, - springt voor mij de wolf eruit,
de wolf die thuis is bij het lam. Die tegenstelling wolf - lam is een tegenstelling die door de politieke
ontwikkelingen in het bijna afgelopen jaar een dwingende en ook verontrustende actualiteit heeft
gekregen. We hebben gemerkt dat de oorlog die tot voor kort altijd elders was, ver weg, en ook iets
uit het verleden was, nu minder ver weg is en een reële dreigende toekomst, compleet met lijstjes
met wat je in huis moet hebben voor de eerste 72 uur. Leiders van grote landen gedragen zich,
binnenlands en buitenlands, als roofdieren. Ook al zijn het niet onze leiders, hun gedrag raakt ons
wel nu blijkt dat Europa en de Europese samenwerking op het spel staan. En, het werkt ook door in
ons land, in de polarisatie op allerlei gebieden, misschien wel het duidelijkst op het gebied van de
politiek. Wat nog niet zo lang geleden onaanvaardbare taal en gedrag was, is gewoon geworden, niet
alleen in de Tweede Kamer. De ene mens is voor de andere mens een wolf lijkt een al te herkenbare karakterisering voor hoe wij van de weeromstuit mensen gaan zien en ook zelf daar naar gaan
handelen of vinden dat we moeten handelen.

Op dat moment wordt dan die tegenstelling wolf - lam ook nog een ongemakkelijke, tenminste voor
Christenen die hun geloof serieus nemen. Het lam heeft namelijk in onze christelijke traditie een
bijzondere plaats. Dat is bijvoorbeeld te merken in deze viering. We hebben net Eer zij God in onze
dagen gezongen en daar wordt Jezus Lam van God genoemd. En die titel komt straks vlak voor de
communie terug. Dat die titel, die karakterisering ‘lam’ in onze liturgie klinkt, heeft van alles te
maken met het feest dat we nu vieren.

Vandaag vieren we dat God mens geworden is, dat de Zoon van God onder ons is komen wonen.
Maar als we goed naar het evangelie van kerstmis luisteren, horen we dat het niet om een schattig
geboorte-verhaaltjes gaat, maar om een verhalen dat al vooruitlopen op het leven, lijden en sterven
van die Zoon van God. Vannacht hebben we gehoord dat de Zoon van God niet geboren wordt op
een veilige warme plek, maar in een stal, omdat er voor hen geen plaats was in de herberg. De
spreekwoordelijke oosterse gastvrijheid kende blijkbaar grenzen. En vanmorgen horen we dat het
licht in de duisternis schijnt, maar dat de duisternis het niet aanneemt. Telkens in zijn leven zal Jezus
merken dat er voor hem en voor zijn boodschap geen plek is. Vannacht hebben we gehoord dat de
herders als eerste komen bij het pasgeboren kind, mensen die zich letterlijk en figuurlijk aan de rand
van de samenleving bevinden. En vanmorgen horen we dat hij in het zijne kwam en dat de zijnen
hem niet aanvaarden. Telkens zal Jezus merken dat zijn levensstijl niet op prijs wordt gesteld, dat hij
omgaat met de ‘verkeerde’ mensen, met mensen die om wat voor reden dan ook buitengesloten
worden, randmensen. Zijn inclusieve levensstijl wordt niet gewaardeerd door mensen die exclusief
leven en denken: wij en zij. Wanneer hij dan ook nog beweert dat die inclusieve levensstijl de stijl is
van het Rijk van God, dat zijn Vader God in principe niemand uitsluit, maar iedereen oproept zijn
kinderen te worden, dan is dat helemaal onacceptabel voor de hoge heren in het centrum van de
macht, voor de wolven van zijn tijd.

De tegenstelling wolf - lam is daarom ongemakkelijk, omdat wij geloven dat die levensstijl van de
Zoon van God een doorslaggevend voorbeeld en patroon is voor iedereen die een kind van God wil
zijn. In een wereld ,die gedomineerd wordt door de wolven, worden wij dus opgeroepen, of
misschien beter, uitgedaagd om ons niet als wolven te gedragen, maar als lammeren.

Dat klinkt, gezien de huidige omstandigheden, misschien als naïef. En dat is het misschien ook wel
als je oppervlakkig kijkt naar dat lam en wat er met hem gebeurt. Maar er zijn twee overwegingen
die dat naïeve kunnen wegnemen.

Allereerst gaat het om een mentaliteit, een mentaliteit die de kringloop van geweld en wraak wil
doorbreken. In een tekst van Augustinus die we de afgelopen weken in het Leerhuis gelezen hebben
maakt Augustins de opmerking dat de regel ‘oog om oog, tand om tand’ al heel wat beter is dan
ongebreideld geweld, omdat die regel het geweld inperkt, proportioneel houdt. Maar met die regel
blijf je wel binnen de sfeer van geweld, blijf je als het ware de kringloop van geweld in stand houden.
Jezus als het Lam van God doorbreekt die kringloop. Wij als christenen moeten dat ook proberen:
die kringloop te doorbreken. Misschien kan dat niet nu en volledig, maar het moet wel ons ideaal
zijn. Want als wij dat ideaal niet hebben en houden, gaat die kringloop gewoon door en door en
door.

Vervolgens helpt het misschien te bedenken dat we vandaag uitgerekend het feest van de geboorte
vieren, van een klein, van een weerloos begin. We vieren dat begin niet alleen, maar we vieren dat
met al die miljoenen christenen over de hele wereld. Wat klein begonnen is, heeft over de eeuwen
een ongelooflijke invloed gehad. Niet altijd goed, dat weet ik ook, maar ik weet ook wel dat er veel
goede invloed is geweest en nog steeds is. Als je alleen al in Nijmegen rond loopt en kijkt naar de ziekenhuizen en de scholen, dat weet je dat die gesticht zijn door gelovige mensen, door hele
gewone gelovige mensen:, religieuzen vaak zusters, broeders, paters. Een ongelooflijke invloed hebben ze uitgeoefend, die gewone gelovige mensen, alleen al in deze stad. Zij zijn de voorbeelden, zij zijn de mensen die ons kunnen helpen om niet te denken dat wij naïef zijn als wìj niet mee willen
huilen met de wolven.