Het was een verrassing. De unanieme keuze van de jongeren die zich voorbereiden op het
vormsel. Ik had ze in de week voor Kerstmis gevraagd de twee kerstverhalen die in de Schrift
staan, te lezen: het kerstverhaal dat we op Kerstavond lezen, over de geboorte in de stal, over de
engelen en de herders, het verhaal uit Lucas en het kerstverhaal dat we vandaag gehoord hebben
het verhaal van de wijzen uit het oosten bij hoort, het verhaal uit Matteus. De eerste vraag die ze
moesten beantwoorden was: welk verhaal vind je het mooiste. Ik vermoedde dat net zoals bij de
vorige groepen dat de meerderheid het verhaal van Kerstavond het mooiste zou vinden. Ik ben
altijd in de minderheid. Maar dit keer kozen tot mijn verrassing allen voor het verhaal van de
wijzen. Waarom werd niet helemaal duidelijk, maar we hebben goed gepraat over die twee heel
verschillende verhalen die samen gevoegd zijn in de kerststal. Ik had ook een kleine kerstgroep
meegenomen en kon makkelijk door met de beeldjes te schuiven die twee verschillende verhalen
laten zien.

Als ik moet zeggen waarom ik het verhaal van de wijzen het mooiste van de twee vind, dan heb ik
daarvoor heel verschillende redenen.

Als kind keek ik in de Plechelmus in Oldenzaal op een zijaltaar met een mooie schildering van de
die drie koningen op bezoek bij moeder en kind. Een schilderij uit de 117de eeuw van een Vlaamse
schilder. Misschien wel daarom dat ik als onderdeel van mijn hobby, kunst en theologie, al jaren
afbeeldingen van dat bezoek verzamel. Gaandeweg heb ik ontdekt hoe goed kunstenaars de
boodschap van dit verhaal hebben opgepakt en verder ontwikkeld in de manier waarop ze die
wijzen verbeelden, eerst in de kleuren rood, wit en groen, - de kleuren van de martelaren, van de
verrijzenis en van de hoop -, dan in de drie leeftijden : oud, middelbaar en jong, en tenslotte als
vertegenwoordigers van de drie bekende continenten, Europa, Azie en Afrika. Allemaal elementen
die duidelijk maken dat die vreemdelingen staan voor alle mensen, ongeacht leeftijd of afkomst.
Als kind zag ik die elementen wel, maar hoe belangrijk die zijn heb ik pas veel later ontdekt. In het
gedeelte uit de brief van Paulus die we net hebben gehoord komt wat de kunstenaar over de
eeuwen ontwikkeld hebben in alle duidelijkheid naar voren: dat de heidenen, de mensen die niet
tot het Joods volk behoren zoals de herders, ‘dat de heidenen in Christus Jezus mede-erfgenamen
zijn, medeleden en mede deelgenoten van de belofte.’

Als theoloog merk ik op dat die wijzen vragen naar ‘de koning der Joden’, een titel de Pilatus op
het kruis laat aanbrengen, een titel die voor hem iets belachelijks aanduidt, die voor de soldaten
een reden tot spot is, maar die voor Jezus en de latere christenen een radicale herdefinitie inhoudt
van wat koning en macht betekent. Het verhaal van kerstmis, het begin, wijst al vooruit naar het
verhaal van het eind en krijgt zo een diepte die niet vergeten mag worden in alle gezelligheid die
met kerstmis wordt geassocieerd. In de liturgie van de kersttijd is die titel koning der Joden een
volgende stap nadat de herder van de engelen over een redder hebben gehoord, nadat we op
kerstmorgen en op oude jaar hebben gehoord over het Woord dat vlees geworden is. Volgende
week horen we als laatste stap dat het om de Zoon gaat die met de Geest gezalfd wordt. Die titels
geven aan wie degene is die geboren is, zijn als het ware kopjes van hoofdstukken die het leven
sterven en verrijzen van Jezus beslaan.

Maar in het verhaal van vandaag speelt ook nog iets dat ik als theoloog wel interessant vind, maar
misschien nog meer als mens die leeft in deze roerige en donkere tijd en gedwongen wordt
daarover na te denken. Dat heeft dan niet zozeer te maken met die wijzen, met hun ontmoeting met moeder en kind en met hun geschenken, maar eerder met wat er in Jerusalem gebeurt. Dat is,
eerlijk gezegd, toch vreemd en overdreven. Een paar vreemdelingen komen de stad Jerusalem
binnen, vragen om wat informatie en daar schrikken de koning en de hele stad van. De koning en
de hele stad. Dat is nogal wat. Dan roept die koning niet een of twee mensen bij zich, maar alle
hogepriesters en Schriftgeleerden. Alles en iedereen. Dat is toch wel wat overdreven, of niet die
reactie van schrik van Herodes en de anderen? Maar daardoor wordt het niet alleen een verhaal
over drie wijzen, maar ook het is een verhaal over Herodes en de anderen. Waarom vertelt
Mattheus dit verhaal zo, dit verhaal over de drie wijzen ook als een verhaal over Herodes en de
hogepriesters en Schriftgeleerden? Waarom op deze overdreven, op deze dramatische manier?

Wie is Herodes? De koning, zeker, maar hij is meer dan dat. Bij ons heeft hij geen goede naam, dat
komt door de kindermoord, het vermoorden van alle kinderen in Bethlehem vanwege één kind.
Maar als je in Jeruzalem komt, kun je nog steeds een muur zien van de tempel die door Herodes in
de tijd van Jezus werd gerestaureerd en zo mooi gemaakt dat hij een van de grote
wereldwonderen was van die tijd. Herodes heeft handen vol geld uitgegeven aan die tempel om
hem zo mooi mogelijk te maken, misschien uit eerbied voor de traditie van het volk van God, of uit
eerbied voor de liturgie. Maar het was niet zonder eigen belang, want hij was wel koning door de
gunst van de bezetters, de Romeinen. Hij wordt door zijn inzet van de verfraaiing van de tempel en
de stad Jerusalem ook de Grote genoemd.

Deze Herodes de Grote roept alle hogepriesters en Schriftgeleerden bij elkaar, de hele top van de
godsdienst, alle geloofsdragers, alle mensen van de tempel, alle mensen die dag in dag uit de
offers brengen en de gebeden bidden, de mensen die dag in dag uit de bijbel lezen en bestuderen,
die de wet van God uitleggen. Dat zijn, om zo te zeggen, de mensen die het meest van God weten
en het meest met God van doen hebben.

Die mensen zitten bij elkaar, die mensen die beter weten dan wie dan ook over de beloften van
God, die mensen die beter weten dan wie dan ook dat God zich zal laten zien en kennen op soms
verrassende wijze, dat zijn de mensen die vast geloven dat de Messias eens zal komen en die ook
weten waar hij zal komen. Zij kennen de waarheid, zij hebben er toegang toe, maar ze doen er
niets mee. Want dat is het andere vreemde, dramatische van dit verhaal. Deze mensen van de
godsdienst blijven zitten waar ze zitten, niet een van hen gaat mee met die vreemden uit het
oosten. De tocht van Jeruzalem naar Bethlehem is helemaal niet zo lang. Bethlehem ligt op
loopafstand van Jerusalem. Ze gebruiken de Schriften niet om God te zoeken, ze gebruiken hun
inzichten niet om de Messias te vinden. Ze doen niets. Dat doen de geloofsdragers, dat doen ze
met hun kennen en hun kunde: niets.

Dat roept natuurlijk de vraag op wat wij als geloofsdragers doen? Die vraag dringt zich op omdat
we merken dat wij over de laatste jaren in ons land en in Europa een afwachtende houding
gewend zijn geraakt. Een houding die ons het afgelopen jaar duidelijk op het gebied van de politiek
en ook op andere gebieden in de problemen heeft gebracht. En, als ik het goed zie, dan werkt die
afwachtende houding ook door in onze kerk. Ik zie namelijk geen brede enthousiaste deelname in
ons land aan het belangrijke synodale proces. Maar misschien moeten we, ook in deze
omstandigheden, de vraag niet neerleggen bij anderen, maar bij onszelf. Wat doen wij als
geloofsdragers met ons kunnen en kennen, wat doen wij in onze eigen omgeving en
omstandigheden?