Inleiding

Deze advent horen we vier visioenen van Jesaja We zijn begonnen met een visioen waarin Jesaja ziet
hoe wapens die ontworpen zijn voor oorlog en geweld, omgevormd worden tot instrumenten van
oogst en overvloed: zwaarden worden ploegen, speren sikkels.
Nu kun je zo’n visioen heel letterlijk nemen en dan eventueel die speren en zwaarden eigentijds
vertalen met drones, en atoombommen, maar dan blijft dat visioen buiten je. Ik vind het belangrijk
dat die vier visioenen echt bij ons binnenkommen en ons raken. Daarom heb ik vorige week die
zwaarden en speren breder gezien: als de instrumenten die wij gebruiken in ons gewone doen en
laten, als verdedigingsmechanisme. Dat omvormingsproces waar Jesaja het over heeft dan een
omvormingsproces in ons zelf, gaat over het richten van onze capaciteiten en talenten niet op ons
dikke ik, maar ten dienste van zaaien en oogsten.
Vandaag gaat het in het visioen van Jesaja nadrukkelijk om talenten, en wel om capaciteiten van
iemand die met de Geest van God gezalfd is, de Messias, de Christus. Ook dit visioen kun je weer
buiten jezelf plaatsen, en lezen als een visioen waarin de profeet een betere koning voorziet dan die
toen aanwezig was: een heel andere loot aan de stam van Isai, een tweede David. Ook dit visioen
kun je dan eigentijds vertalen en met de landelijke verkiezingen achter ons en de lokale verkiezingen
voor ons ligt dat voor de hand. Maar dan plaats je het visioen weer buiten jezelf. En dit keer hoef ik
het niet echt breder te zien, want wij zijn toch christenen, messiaanse mensen, gezalfd met Gods
Geest. Het visioen gaat dus al over ons.

Preek

De afgelopen weken hebben we in het Leerhuis het commentaar gelezen van Augustinus op de
Bergrede en afgelopen donderdag hebben we een gedeelte gelezen waarin Augustinus grote lijnen
trekt tussen de zaligsprekingen waarmee de Bergrede begint en het Onze Vader dat het hart is van
de Bergrede. De zeven zaligsprekingen verbindt hij met de zeven beden van het Onze Vader. En bij
dat verbinden spelen de zeven gaven van de Heilige Geest een sleutelrol, de zeven gaven die
genoemd worden in het visioen van Jesaja. Niet een gemakkelijke tekst, die tekst van Augustinus.
Dat bleek uit de bespreking, allereerst omdat bij dat leggen van verbanden tussen die zeven
zaligsprekingen, de zeven gaven en de zeven bedes wat systeemdwang werd gevoeld. Waarom de
ene zaligspreking met die gave of bede verbinden en niet met een andere? Maar ook hoe Augustinus
die gaven verstaat was niet altijd duidelijk of overtuigend. Dat is het mooie van die bijeenkomsten,
vind ik, dat iedereen kan en ook durft te zeggen dat zij of hij het niet begrijpt of niet eens is met zo
iemand als Augustinus en dat we zó het broodnodige geloofsgesprek in cultuur brengen, woorden
vinden om ons eigen geloof te verwoorden en leren luisteren naar elkaar en over de eeuwen heen
naar zo iemand als Augustinus.

Die zeven gaven van de Geest zijn ook niet zo gemakkelijk te begrijpen. Neem bijvoorbeeld dat getal
zeven. Als je heel strikt bent, dan moet je zeggen dat in de Hebreeuwse grondtekst niet zeven maar
zes gaven worden genoemd. In de vertaling die wij hebben gehoord staan er ook zes, de laatste
wordt herhaald, vreze des Heren, of zoals ook vertaald wordt, ontzag voor de Heer. In de oude
Griekse vertaling en ook in de oude Latijnse vertaling die eeuwen lang in onze kerk is gebruikt staan
er zeven, omdat het Hebreeuws woord voor de laatste gave met twee verschillende woorden vertaald
kan worden en dus ook wordt, pietas en timor domini, vroomheid en ontzag voor de Heer. Dat men
voor zeven kiest heeft natuurlijk te maken met de symboliek van het getal zeven in de Schrift en in
onze traditie, de zeven dagen van de schepping, de zeven sacramenten. Zeven is het getal van de
volheid en volledigheid. Die gaven van de Geest kunnen niet anders dan een zevental zijn, omdat ze
met volheid en volledigheid te maken hebben. De rest van de tekst van Jesaja die we gehoord
hebben, bevestigt dat ook. Degene die met die gaven van de Geest gezalfd wordt, de twijg aan de stronk van Isai, is een ideale leider, is zelfs de ideale leider, de Messias. De leider die niet met glitter en glamour bezig is, die zich niet laat leiden door nepnieuws, die niet corrupt is en zichzelf en zijn familie en vriendjes verrijkt - nee, ik noem geen namen. De Messias, de ideale leider die eerlijk recht spreekt voor kleinen en geringen. De Messias, de ideale leider die bekleed is met gerechtigheid en
onkreukbaarheid.

Maar die zeven gaven van de heilige Geest worden niet alleen gegeven aan de ideale leider, hij is
niet de enige die met de Geest gezalfd wordt, de Messias, de Christus. Wij geloven dat ook wij die
gaven gekregen hebben, dat ook voor ons als christenen de idealen waar Jezus de Christus voor staat
onze idealen moeten zijn. Om dit wat concreter te maken grijp ik terug op Augustinus’ verband
tussen de zaligsprekingen en het Onze Vader.

Zowel in de Zaligsprekingen als in het Onze Vader zitten elementen die schuren, die niet mooi
overeenkomen met wat we in onze maatschappij als idealen zien. Waarom leert Jezus ons niet
bidden voor rijkdom of gezondheid, de zaken die altijd bovenaan staan in de lijstjes van wat mensen
het belangrijkste vinden, maar om vergeving, die niet in die lijstjes voorkomt? Waarom prijst hij
degenen die arm van geest zijn zalig en hulp vragen en niet de mensen die vol van zichzelf en van
hun succes zijn, waarom degenen die treuren en niet degenen die de schone schijn ophouden en
automatisch antwoorden dat het wel goed gaat.

Ook in die gaven van de Geest zitten elementen die schuren. De eerste vier gaven hebben te maken
met ons mens-zijn, met ons denken en ons doen. Wijsheid en verstand hebben te maken met ons
denken. Wijsheid slaat dan op het nadenken, op het beschouwen, het overwegen in jezelf, dat soms
lange en moeizame proces om inzicht te krijgen. Verstand staat dan voor redeneren en
argumenteren, voor overtuigen en overtuigd worden, voor redelijkheid en verantwoordelijkheid.
Raad en heldenmoed hebben te maken met ons doen en laten, ons handelen. Heldenmoed, de term
die in onze vertaling gebruikt wordt, vind ik eigenlijk een te sterke vertaling, ik gebruik liever sterkte,
want het gaat nu om twee aspecten van ons handelen, van ons gewone doen en laten. Raad heeft
dan te maken met het afwegen van voor en tegen, doe ik het wel of niet, een gewoon proces dat je
ook in overleg met anderen kunt uitvoeren en dat je vaak beter in overleg met anderen kunt
uitvoerenen; een proces dat uiteindelijk tot een besluit leidt. Sterkte heeft dan te maken met dat
besluit ook uitvoeren en eraan vasthouden ook al zit het tegen. Soms heb je daar heldenmoed voor
nodig wanneer je merkt dat je er als het ware alleen voor staat, maar niet altijd, soms heb je gewoon
doorzettingsvermogen nodig, stevig in je schoenen staan.

Dat is allemaal nog wel makkelijk te begrijpen, dat denken end doen, maar dat denken en doen gaat
schuren wanneer je concreet wordt, wanneer je die zaligsprekingen of beden van het Onze Vader
concreet maakt. Wanneer je gaat nadenken bijvoorbeeld over de zaken die je verleiden, die Black
Friday die maar blijft duren of al die andere aanlokkelijke aanbiedingen, die verborgen verleiders in
de reclame en niet alleen in de reclame. Wanneer je concreet word merk je hoe moeilijk het is te
vergeven en vrede stichten.

Ook wanneer het over de laatste gaven gaat, gaven die met onze omgang met God te maken hebben
kan het schuren. In onze gesprekken werd herhaaldelijk gezegd dat men het niet echt eens was met
de opmerkingen van Augustinus over een veroordelende God, dat men niet, of niet meer, geloofde in
een strenge straffende God, voor wie je angst zou moeten hebben. Terecht werd gezegd als een rode
lijn door die teksten van Augustinus de barmhartigheid van God loopt. Ik heb in dat verband ook de
opmerkelijke stelling van de vorige paus geciteerd dat wanneer God niet barmhartig is hij ophoudt
God te zijn. Barmhartigheid is, zo gezegd, God’s core business en dat moet dus ook onze core
business zijn. Maar we weten ook dat barmhartigheid niet hetzelfde is als onverschilligheid, als de
boel de boel laten. Integendeel