Ze gebruikte een term die haar voormalige prive secretaris had gebruikt in een brief aan haar:
annus horribilis, afschuwelijk jaar. Koningin Elisabeth keek terug op het jaar 1992 waarin drie van
haar kinderen grote huwelijksproblemen hadden, Anne en Edward waren gescheiden, en Charles en
Diana waren niet alleen in de rioolpers geliefde onderwerpen, en, het was het jaar waarin een brand
grote schade aanrichtte aan het kasteel Windsor. Ik weet niet of er in het Verenigd Koninkrijk de
gewoonte bestaat zoals bij ons om een woord tot woord van het jaar uit te roepen, maar als ze die
gewoonte daar hadden was annus horribilis waarschijnlijk dat woord geworden. Het is een
uitdrukking die woordenboeken heeft gehaald en die vaak wordt gebruikt in terugblikken op een
jaar. Het zou mij niet verwonderen als die term ook valt voor een terugblik op dit jaar: 2025. Ik zou
hem in elk geval wel willen gebruiken voor dit afgelopen jaar om allerlei redenen die ik niet hoef uit
te spellen. 2025 een annus horribilis, afschuwelijk jaar.

Bij de afsluiting van dat afschuwelijke jaar lezen we als evangelie, als goede boodschap, het begin
van het evangelie volgens Johannes. Ik heb het boek nog niet gelezen waarin een exegeet tegen de
algemene opvatting onder bijbelgeleerden in beweert dat het evangelie van Johannes niet het jongste
van de vier evangelies is, maar het oudste is, geschreven voor de val van Jerusalem in 70. Hoe dan
ook, die opening die we gehoord hebben is een van de grote, klassieke teksten uit het Nieuwe
Testament. Wat maakt een tekst klassiek? Omdat die oud is, uit een andere tijd komt? Nee, dat is
niet bepalend denk ik. We hebben genoeg teksten van eeuwen geleden, ook teksten uit de Bijbel die
niet klassiek zijn. Nee bepalend of een tekst klassiek is, is niet de oudheid, maar de breedte en de
diepte van die tekst.

Met breedte bedoel ik dan of mensen, veel mensen, in soms totaal verschillende omstandigheden,
zich kunnen herkennen in zo’n tekst. Spreekt zo’n tekst uit een andere tijd, uit een andere cultuur
mensen over de afstand van tijd en over het verschil van omstandigheden heen aan of juist niet. Met
diepte bedoel ik dan of je telkens opnieuw die tekst kunt lezen en hoe wel je die tekst misschien haast
van buiten kent, toch je blijft verwonderen over de rijkdom, over aspecten die je eerst niet gezien
had of misschien wel maar waarvan je pas gaandeweg ontdekt wat die bekende tekst ook nog kan
betekenen. Vindt zo’n voortdurend proces van verwondering plaats of juist niet? Die opening van
het evangelie volgens Johannes kent breedte en diepte, geeft gelegenheid tot herkenning en tot
verrassing.

Maar is deze klassieke tekst ook een goede boodschap voor ons, is het vandaag echt een evangelie. Ik
denk van wel. Allereerst omdat die tekst realistische is. Al in het begin wordt gesproken over de
duisternis die het licht niet aanneemt. Al in het begin wordt de tekst herkenbaar voor ons, in onze
tijd waarin de waarheid voortdurend wordt verduisterd door nep nieuws en complottheorieën van
de vreemdste en bedenkelijkste soorten. Die verduistering is niet alleen van onze tijd, dat hebben we
ook kunnen horen in de eerste lezing, maar die verduistering is ook van onze tijd.
Die tekst is vervolgens en vooral een goede boodschap voor ons vanwege het verrassende. Dat
verrassende zit in drie zinnetjes die als het ware het hart vormen van deze tekst. Ik vertaal ze iets
anders dan ik net heb voorgelezen, omdat ik denk dat mijn vertaling dichter bij het origineel komt.
In het origineel begint elk van de drie met ‘en’, en dat roept het beeld op een kind op dat
binnen komt hollen en nog buiten adem haast niet uit zijn woorden kan komen om te
vertellen wat er gebeurd is: en toen, en toen, en toen.

‘En het woord is vlees geworden,
en het heeft onder ons gewoond,
en wij hebben zijn heerlijkheid gezien’.

‘En het woord is vlees geworden’. Vlees geworden, concreter kan het niet. Er staat niet
‘geboren’, er staat niet ‘mens geworden’, er staat zelfs niet ‘lichaam aangenomen’ maar
‘vlees geworden’. ‘Vlees’ is de term die in het oude testament staat voor het vergankelijke
en het voorbijgaande van schepselen, ‘alle vlees is als gras’, voor het brekelijke en broze
van wat stevig en machtig lijkt, ‘hun paarden zijn maar vlees’, voor de mensen in hun
beperkingen en begrenzingen, een paar jaren, de sterken meer de zwakken minder maar
allen beperkt, en hier op aarde, hoe dan ook. Het woord van God zonder wie niets
geworden is, wordt onderdeel van wat geworden is, wordt beperkt en vergankelijk en
brekelijk en broos.]

‘en het heeft onder ons gewoond’, in ons verbleven, in ons ‘getend’, zo kun je het ook
vertalen. Het beeld van de tent roept een reis op, de reis die met Abraham begonnen is,
de reis uit het vertrouwde en gewone, naar het onbekende en onverwachte. Tent roept die
ongrijpbare aanwezigheid van God in de tocht van slavernij naar vrijheid, de tent van het
verbond. Tent roept de vragen op waar vandaan en waar naar toe, ‘Maar Heer zei
Thomas, wij weten niet waar u heen gaat, hoe zou de weg dan bekend zijn. Ik ben de weg
zei Jezus hem’. Tent roept de beweeglijkheid op van die reiziger. Naar ons toe gekomen
en niet anders om. ‘Niet jullie hebben mij uitgekozen, maar ik jullie’. Naar ons toe
gekomen, in ons gekomen, verblijf houden, intiemer kan niet.

‘en wij hebben zijn heerlijkheid gezien’. Heerlijkheid dat is wel het moeilijkste begrip in
deze drie korte zinnetjes. Het moeilijkst, omdat wij zo onze eigen ideeën hebben bij
heerlijkheid, zelfs bij de heerlijkheid van God, misschien zelfs vooral bij de heerlijkheid van
God. Maar in dit gedicht wordt duidelijk gemaakt dat het niet zomaar om heerlijkheid gaat,
om zelfs niet om de heerlijkheid van God, maar om de heerlijkheid die wij hebben gezien,
de heerlijkheid die de Zoon van de Vader ontvangen heeft. Wat is die ‘heerlijkheid’ en wie
zijn die ‘wij’?

Die wij zijn de apostelen, en de heerlijkheid die zij gezien hebben is die de heerlijkheid
zagen op paasavond. Thomas was er niet bij en hij vertrouwde het niet. Pas toen hij de
wonden zag en ontdekte dat die heerlijk getekend was door het kruis geloofde hij. Die wij
dat zijn de herders die tot hun verbazing een kind in een kribbe vinden en te horen krijgen
dat dat de redder is. Die wij dat zijn wij de gelovigen van alle tijden. De heerlijkheid die wij
te zien krijgen, is de heerlijkheid van een klein kind en een vermoorde man. Die
heerlijkheid is niet vol glamour en glitter, die heerlijkheid is verrassend gewoon.

Vlak voor die drie zinnetjes staat een wat langere zin, die niet voor niets aan die drie korte
zinnetjes vooraf gaat een zin die dit verrassende van de menswording Gods voor ons tot
een evangelie een blijde boodschap maakt: degene die dat verrassende aanvaarden
kunnen zelf kinderen van God worden.

Op kerstmorgen hebben we in een prachtig openingsgebed gebeden: ‘neem ons op in het
goddelijk leven van Hem die ons menselijk leven heeft willen delen’. Een echo daarvan
klinkt straks in het gebed over de gaven wanneer ik water bij de wijn doe. In ons gewone
taalgebruik is water bij de wijn doen iets negatiefs; hier in de eucharistie is het meest
positieve dat we kunnen doen en zeggen.