“Heb jij al die boeken gelezen?”. Zo nu en dan vragen mensen, die bij mij thuis komen, dat
wanneer ze mijn studeerkamer zien. Meestal zeg ik dat ik nog meer boeken heb en soms laat ik ze
mijn ‘overloop’-bibliotheek zien, als die tenminste een beetje op orde is. Maar ik zeg ook dat ik ze
niet allemaal gelezen heb. Ik heb verschillende commentaren op de H. Schrift, en die gebruik ik
wel als ik een preek voorbereid, maar die lees ik dus niet van kaft tot kaft. Dat geldt ook voor een
aantal encyclopedieën, overzichten van alle belangrijke theologische thema’s of van min of meer
complete werken over de geschiedenis van de kerk en van de theologie. Die boeken gebruik ik
wanneer ik iets wil opzoeken. ‘Naslagwerken’ worden ze terecht genoemd. Maar ik merk ook dat
met de komst van het internet ik ze minder gebruik dan voorheen. Ze staan nu ook allemaal in die
‘overloop’-bibliotheek. Maar er zijn ook een aantal boeken die ik nog niet gelezen heb en die ik
gekocht heb omdat het thema mijn interesseert of omdat ik de auteur beter wil leren kennen. Dat
zijn van die projecten die op mijn lijstje staan, soms al lang, eerlijk gezegd.

Een van die auteurs is de franse denker uit de 17de eeuw Blaise Pascal. Ik heb werken van hem en
werken over hem. Ik weet dat hij een groot natuurkundige en wiskundige was, maar dat zijn
gebieden waar ik niet zo in thuis ben. Hij was ook iemand die serieus nadacht over zijn geloof en
dat is meer mijn terrein. Hij heeft geen systematisch werken geschreven zoals Thomas van Aquino,
een van mijn favoritee theologen, maar wel brieven over themas’s van het geloof en vooral zijn
Pensées, zoals de titel aangeeft gedachten, soms een losse zin, soms een wat uitgebreidere tekst.
Een paar van die Pensées gaan al sinds mijn studietijd met mij mee. Niet dat ik er dagelijks over
denk, maar wel zo nu en dan.

Aan het begin van de veertigdagen tijd, aswoensdag, speelde een van die Pensées weer door mijn
hoofd en als ik mijn korte preek van afgelopen woensdag terug lees, heeft die gedachte als een
soort verborgen basso continuo mij geïnspireerd tot gedachten over sterfelijkheid en eindigheid.
“De mens is niet meer dan het zwakste riet uit de natuur, maar het is een denkend riet.” (L’homme ;un roseau le plus faible de la nature, mais cest un roseau pensant.) Zo begint die
gedachte. En toen ik bezig was me voor te bereiden op deze eerste zondag kwam daar, vanwege
onze openingszang een andere van zijn gedachten daarbij. Een gedachte waar ik wat vaker over
denk en die ik ook wel eens citeer: “Het hart heeft zijn redenen, die het verstand niet kent.” (Le
coeur a ses raisons que la raison ne connaît pas.)

Die combinatie van hart en redenen is een aparte. En intrigerende. Vaak maken we een
onderscheid tussen hoofd en hart, verbinden we redenen met ons hoofd en verbinden we
gevoelens met ons hart. Maar Pascal niet: die verbindt juist redenen met ons hart. En, hij wijst op
het eigenaardige en misschien ook wel het doorslaggevende van die redenen van het hart. Als ik
die gedachte van Pascal op mezelf toepas, merk ik dat het klopt: dat die redenen van het hart vaak
doorslaggevend zijn tegen alle redenen van het hoofd in. Toen ik de afgelopen week een film zag
die bij de komende Oscar uitreiking een rol, misschien wel grote rol, gaat spelen werd ik daarin
bevestigd. Die film speelt zich af in Brazilië ten tijde van de dictatuur. Een man, die volgens de
corrupte autoriteiten, beschouwd wordt als een geheim agent, zo heet de film ook, vlucht niet
naar het buitenland, maar gaat naar het noorden om zijn zoontje die bij zijn grootouders woont, te
zien, op te halen en mee te nemen. Maar voordat hij dat kan doen, wordt hij door
huurmoordenaars vermoord. Het hart heeft zijn redenen die het hoofd niet kent, ook al heeft dat
grote gevolgen.

In onze openingszang wordt dat hart genoemd. In verband met twee van onze zintuigen, horen en
zien, maar zoals bij die zintuigen gaat het niet om fysieke zaken, hoe belangrijk die ook zijn, maar
om geestelijke zaken. Het hart is niet voor niets een van die symbolen, emoticons, emoijs die je in
alle kleuren vaak als eerste kunt kiezen. Hart staat in onze geloofstraditie voor het innerlijk van de
mens, voor wat ons in de kern beweegt en ons in de kern raakt. Dat geestelijk verstaan houdt
natuurlijk verband met het fysieke van het hart, met de centrale functie van ons hart in ons
lichaam. Daarom kan het ook een beeld zijn voor die centrale geestelijke functie. Die centrale
geestelijke functie komt terug in de openingszang voor deze veertigdagentijd.

Open mijn oren, mijn ogen, mijn hart keer mij om, geef uw leven.

In de toelichting, - die u hopelijk als los papiertje in uw boekje gevonden hebt -, heb ik die centrale
functie al aangegeven door te zeggen “open mijn oren opdat ik met mijn hart kan luisteren, open
mijn ogen opdat ik met mijn hart kan zien.” Met die gedachten van Pascal in mijn achterhoofd, een
denkend riet, een hart dat redenen heeft, kan ik dat uitbreiden door ook ons denken er bij te
betrekken.

Ik doe dat vanwege het evangelie dat we vandaag horen. Zoals ik al zei, horen we het verhaal van
de bekoring, de beproeving van Jezus in de woestijn elk jaar op deze eerste zondag van de
veertigdagen tijd. Dit jaar in de versie van Mattheus. Bij Mattheus en Lucas horen we wat die
bekoring, die beproeving inhoudt via de drie voorstellen die de duivel, de beproever, Jezus doet.
Drie voorstellen die eigenlijk heel redelijk zijn en voor de hand liggen. Het eerste heeft met eten te
maken. Voor de hand liggend als je veertig dagen en veertig nachten gevast hebt. Maar ook voor
de hand liggend als je nadenkt over zaken als bestaanszekerheid, over de kosten van
levensonderhoud, over welke bezuinigingen wel en welke niet, thema’s die ongetwijfeld de
komende weken zullen spelen voor het nieuwe kabinet. Het tweede voorstel heeft te maken met
spektakel, van de toren springen. We weten dat sinds mensenheugenis niet alleen brood maar ook
spelen van belang zijn om de aandacht van mensen te krijgen en om mensen te controleren. Het
derde voorstel gaat het verst daarin: macht, oncontroleerbare macht om anderen te controleren,
klein te houden, te gebruiken, uit te schakelen. En we zien hoe dat overal in onze wereld werkt.
Van de Epstein files tot die zogenaamde vredesraad die zonder de Gazanen over Gaza gaat
beslissen, van bezorgdheid om de veiligheid van onze gegevens wanneer bepaalde bedrijven in
buitenlandse, Amerikaanse handen komen tot cyberaanvallen en aanvallen op kabels in de zeeën
door de Russen.

De antwoorden van Jezus op die drie redelijke, die voor de hand liggende voorstellen van de
duivel, zijn afwijzend. Niet, denk ik, omdat hij ze onzinnig vindt of niet ter zake, maar omdat hij de
redenen van zijn hart volgt, redenen die het hoofd niet kent, redenen die niet voor de hand liggen,
redenen die niet met eigen belang te maken hebben, of met angst, redenen die niet ongevaarlijk
kunnen zijn, zoals in die film.

Wat zijn dan de redenen van Jezus’ hart? Daarvoor moeten we kijken naar zijn antwoorden. Dat
zijn alle drie citaten uit de Schrift, alle drie uit het boek Deuteronomium, dat boek waarin Mozes in
drie grote redevoeringen terugkijkt op de veertig jaar in de woestijn, en waarin hij de Wet van God
presenteert en het Verbond van God met zijn volk keer op keer centraal stelt. Het beroemde
sjema Israel, Hoor Israel, dat onderdeel is van het ochtend en avondgebed van de Joden, komt uit
dit boek. Wanneer Jezus later gevraagd wordt welk gebod het belangrijkste is, verwijst hij in feite
naar dit gebed. In die drie citaten gaat het om God: om luisteren naar God, om God niet te
gebruiken, om God centraal te stellen.

Het verhaal van de bekoring in de woestijn staat aan het begin van het optreden van Jezus, of
beter vóór het begin en precies daarom is het meer dan een losse gebeurtenis, maar een soort
grondpatroon:het zet de toon voor wat volgt. Telkens zal hij de redenen van zijn hart moeten
volgen, telkens zal hij ze concreet moeten maken. Wat betekent het om te luisteren naar God, om
God niet te gebruiken, om God centraal te stellen? Zijn dat ook de vragen die wij ons stellen?
Raken die vragen ook de redenen van ons hart? Koste wat het kost?