Toen ik het boek doorbladerde, een boek over patronen van leerlingschap in het Nieuwe Testament,
zag ik dat ik de hoofdstukken over de evangelies en de grote brieven van Paulus wel gelezen en
bestudeerd had, maar de hoofdstukken over de katholieke of pastorale brieven niet. Die korte
brieven van Jacobus en Petrus en Judas hebben nooit mijn belangstelling gehad die ik wel heb voor
de evangeliën en de grote brieven van Paulus. Ik ken wel een paar fragmenten uit die pastorale
brieven uit mijn hoofd, maar echt gelezen heb ik ze niet. Uit die eerste brief van Petrus, ken ik wel
die opmerking dat we altijd bereid moeten zijn verantwoording af te leggen van de hoop die in ons
leeft (3,15) , een tekst die goed past bij mijn vak als systematisch theoloog, maar ook bij mij functie
als pastor. En ik ken ook een tekst over het volk van God dat een koninkrijk van priesters wordt
genoemd, (2,9) een tekst die van belang is voor het nadenken over het gemeenschappelijk
priesterschap van alle gedoopten, een thema dat mij aan het hart gaat. Deze week ben ik er toch
maar aan begonnen, die brief wat uitvoeriger te lezen. Op deze zondag van de Goede Herder,
roepingen zondag, wilde ik namelijk niet gaan preken over het evangelie. Dat heb ik de afgelopen
jaren wel telkens gedaan en toen ik die preken terug las, merkte ik dat ik niet zoveel nieuws te
vertellen had en een preek herhalen, toch maar niet, én ik merkt ook dat het fragment dat we dit
jaar lezen me door de omstandigheden in de wereld in een richting duwt van beschuldigen en
aanwijzen, een richting die wel vanzelfsprekend is, maar die ik toch maar liever niet inga, omdat we
zelf dan makkelijk buiten schot blijven. De opmerkingen over dieven en rovers die niet door de deur
binnen komen en die geen zorg hebben voor de schapen laten niets aan de verbeelding over en ik
hoef geen namen te noemen. Dus maar gekeken naar de andere lezingen, naar dat fragment uit de
eerste brief van Petrus en wat verder gelezen in die korte brief.

Al snel ontdekte ik dat dit fragment wel een geheel was, maar dat iets belangrijks aan het begin
weggelaten is: dat het namelijk het gericht is aan huisbedienden, huisslaven, oiketai. ‘Slaven’ is de
term die in de meeste vertalingen gebruikt wordt. In een van de commentaren las ik dat geen tekst
buiten het Nieuwe Testament bekend is die tot deze laagste groep van de toenmalige samenleving is
gericht, en ook binnen het Nieuwe Testament wordt deze groep maar een paar keer aangesproken:
door Paulus (Ef. 6,5, Kol 3,22) waarbij hij de term doulos gebruikt. Teksten die niet zo bekend zijn
omdat we ze nooit op zondag in de liturgie lezen.

Waarom lezen we die teksten niet? Waarom is het begin van dit fragment dat we wel lezen
weggelaten? Ik kan twee redenen bedenken. Misschien omdat de kwestie van slavernij gevoelig ligt.
Het heeft een tijd geduurd voordat de kerk slavernij in de ban heeft gedaan, pas eind 19de eeuw
toen de slavernij in veel landen al afgeschaft was, en de kerk heeft ook niet altijd een goede rol heeft
gespeeld in die afschuwelijke slavernij geschiedenis. In die teksten van Paulus wordt slavernij als een
bestaand gegeven van de maatschappij van die tijd geaccepteerd, zoals ook in deze brief van Petrus,
terwijl er toch ook revolutionaire teksten zijn van dezelfde Paulus, waarin hij dat funeste onderscheid
tussen slaaf en vrij verwerpt. Blijkbaar waren die teksten waarin Paulus zegt dat er in Christus geen
verschil is tussen slaaf en vrij, Jood en Griek, man en vrouw (Gal 3, 22 vgl. 1 Kor 12,13, Kol 3,11)
te revolutionair en zijn ze nog steeds te revolutionair. Ik hoef maar te denken aan de positie van de
vrouw in de kerk.

Misschien lezen we die teksten niet omdat wij geen slaven zijn en lezen we het begin van het
fragment dat we wel gelezen niet omdat, wanneer dat weggelaten wordt het gemakkelijk een tekst
wordt voor ons. En daar gaat het toch om wanneer we de Schrift lezen: om ons. Dat laatste lijkt me
in elk geval een goede reden. Ook als je die tekst in zijn geheel leest, merk je dat de schrijver wel
begint met de specifieke positie van slaven, maar precies waar we vanmorgen begonnen zijn, wordt
hij algemener. Maar ik heb wel gemerkt dat het helpt wanneer je in je achterhoofd houdt dat het tot
slaven is gericht: dan krijgt het fragment een bepaalde scherpte. De schrijver - we weten niet of het echt Petrus is, daarom praat ik maar over de schrijver - houdt die slaven en vandaag dus ook ons iets voor waar we even rustig over moeten nadenken. Ik blijf even stil staan het begin.

“Geduldig verdragen dat gij te lijden hebt om uw goede daden”. Die laatste toevoeging is van
belang. Het gaat niet om straf voor fouten of zo, maar om lijden voor goed daden. Iets eerder gaat
het om ‘onverdiend leed’. (v. 19) We weten uit de geschiedenis van de slavernij dat eigenlijk geen
rechten hadden, dat het in die verhoudingen ook niet echt paste om bedankt te worden of beloond
te worden voor goed werk en dat ze ook vaak slecht behandeld werden: dat ze het nooit goed
konden doen in de ogen van hun meester of meesteres. De schrijver gebruikt dat element uit het
bestaan van slaven en slavinnen om ook iets te zeggen over ons bestaan, over iets dat ons kan
overkomen. Over iets dat oneerlijk aanvoelt, iets dat we niet verdiend hebben.

‘Daartoe zijt gij immers geroepen’. Niet om onrechtvaardig leed te ondergaan, niet om te lijden
voor onze goed daden, maar om dat geduldig te verdragen wanneer dat ons overkomt. Daar gaat
het om: geduldig verdragen. En hij gebruikt daarvoor het zwaarste argument dat in ons geloof
gegeven kan worden: ‘want ook Christus heeft voor u geleden en u een voorbeeld nagelaten.’
Christus als voorbeeld voor de christen. Duidelijk. Maar waar bestaat dat voorbeeld uit? En nu
wordt het interessant. Welke Christus stelt hij als voorbeeld? De arme Christus, zoals Franciscus dat
gedaan heeft. Nee. De Christus van de Bergrede en de zaligsprekingen. Nee. De Christus die de
tempel schoonveegt? Nee. De Christus die de hypocrisie aanklaagt van religieuze leiders. Nee. Hij
stelt de zondeloze Christus als voorbeeld. Een onmogelijk voorbeeld op het eerste gehoor. Maar hij
vult die zondeloosheid meteen in: ‘in zijn mond is geen bedrog gevonden’ en werkt dat verder uit:
als hij uitgescholden werd, schold hij niet terug, als men hem leed aandeed, uitte hij geen
dreigementen. Hij verwijst dus naar het passieverhaal, naar de ‘passieve’ houding van Jezus. Mij valt
op dat het de schrijver niet zozeer om daden gaat, maar om spreken: schelden, dreigementen uiten.
Iets later herhaalt hij dit, maar nu duidelijk voor iedereen (3,8-9) en citeert dan ook een tekst uit een
psalm waarin het gaat over je tong behoeden voor het kwaad en lippen voor bedrog (ps. 34).

Die aandacht voor taal heeft een verrassende actualiteit. Ik ken natuurlijk dat clublied van ‘geen
woorden maar daden,’ maar ik weet ook dat het iets ongenuanceerds heeft. Het maakt wat uit, het
maakt veel uit wat je zegt en vooral ook hoe je het zegt. Taal is in veel gevallen een wegbereider
voor actie, voor goede en voor verkeerde acties. Die befaamde speech van Martin Luther King (I
have a dream) heeft voor veel goede acties gezorgd. De taalverruwing die we om ons heen horen,
zien we ook concreet worden in destructieve daden. De misinformatie die om ons heen verspreid
wordt, leidt tot ongehoorde en ongekende acties, die tot voor kort ondenkbaar waren.

In de brief praat de schrijver niet alleen over zwijgen en je mond houden. Ik heb al eerder die
opmerking geciteerd: dat je bereid moet zijn verantwoording af te leggen van de hoop die in je leeft.
En, voegt de schrijver er aan toe, dat moet je zachtmoedig en met respect doen ( 4,15-16). Er zijn
blijkbaar momenten waarop je het beste te mond kunt houden en er zijn momenten waarop je je
moet uitspreken. Wanneer dat laatste te geval is, moet je dat niet doen met schelden en dreigen. Dat
laatste is de duidelijke boodschap van de schrijver voor ons vandaag. Maar dat plaatst ons wel voor
een probleem. Het is niet altijd duidelijk wanneer we beter kunnen zwijgen en wanneer we iets
moeten zeggen. Het duidelijk spreken van paus Leo tijdens de Goede Week en Pasen in Rome, en
tijdens zijn belangrijke reis naar Afrika heeft terecht veel positieve weerklank gevonden. Daarom
maar een parafrase van dat befaamde gebed van Reinhold Niebuhr (1892-1972). Een parafrase die
ook past in deze paastijd op weg naar Pinksteren.

Heer geef mij de kracht van uw Geest om te zwijgen wanneer het verstandig is,
geef mij de moed van uw Geest om te spreken wanneer het nodig is