Preek voor Kerstmis Nachtmis 2023  Cenakelkerk

Herwi Rikhof

Jes. 9,1-3.5-6 / Lc. 2,1-14

 

Inleiding
We horen straks een van de bekendste verhalen uit de Heilige Schrift, het verhaal van de geboorte van Jezus volgens Lucas. Maar bijna elke jaar is er wel iets dat de aanleiding is om in dat bekende verhaal iets te horen dat eerder niet zo opviel, een aspect dat om extra aandacht vraagt. Meestal komt dat door de omstandigheden, door ontwikkelingen in onze wereld, door zaken die spelen in onze maatschappij. Door wat er sinds oktober in het Heilig Land gebeurt aan terreur en geweld is de oorlog in de Oekraïne, de oorlog vlak bij ons, wat weggedrukt in het nieuws, maar in feite wordt door wat nu in het Heilig Land gebeurt de kwestie van oorlog en vrede alleen maar versterkt. Daarom staat voor mij vanavond het gezang van de engelen in het kerstverhaal centraal ‘Eer aan God in de hoge en vrede op aarde aan de mensen die hij liefheeft’.

Preek
‘Waar ze een woestijn aanrichten, hebben ze het over vrede’. De Romeinse historicus Tacitus heeft in zijn verslag van een romeinse veldtocht in Engeland en Schotland rond het jaar 80 ook een rede opgenomen waarin de Schotse legerleider, Calgacus, zijn troepen toespreekt voor een grote veldslag en deze zin springt eruit. ‘Waar ze een woestijn aanrichten, hebben ze het over vrede’ (ubi solitudinem faciunt pacem appelant).

Die uitspraak plaatst wel een heel kritische noot bij de befaamde pax romana, romeinse vrede. Vaak wordt met nostalgie naar die pax romana verwezen, naar de gouden tijd van het Romeinse Rijk toen vrede heel gewoon was, toen er orde en rust heerste in dat grote rijk, waar ook Nijmegen en omstreken toe behoorde. Zoals ook met nostalgie gesproken wordt over onze Gouden Eeuw toen de Zeven Verenigde Nederlanden wereldwijd een macht van betekenis waren en handel en ook kunst bloeide in Amsterdam en andere steden in het westen van ons land. Maar wij weten nu ook dat aan die gouden eeuw schaduwkanten zaten, om het maar zachtjes uit te drukken. De rijkdom van Amsterdam en andere steden, de grachtengordel en die andere mooie huizen, de eerste succesvolle multinational, de VOC, waren wel gebaseerd op armoede, onderdrukking en slavernij. Zo ook in de Romeinse gouden tijd. De pax romana, de romeinse vrede was de rust van bezetting en onderdrukking, en slavernij: de vrede van het kerkhof. ‘Waar ze een woestijn aanrichten, hebben ze het over vrede’. Een uitspraak die, navrant genoeg, niets aan actualiteit verloren heeft. Integendeel.

De evangelist Lucas gebruikt die term, pax romana niet, maar zinspeelt er wel op in zijn kerstverhaal en wel op twee manieren. Allereerst door de keizer die altijd in verband wordt gebracht met die pax romana met name te noemen: Augustus. De keizer die een eind had gemaakt aan een hele serie binnenlandse oorlogen en rust en orde had weten te brengen in dat grote Romeinse Rijk, de pax romana. En het decreet tot een volkstelling, dat Lucas noemt, past in die romeinse vrede. Dat decreet om een volkstelling te houden, was namelijk geen onschuldig bevel, uit nieuwsgierigheid of zo, om te weten hoeveel mensen er nu in dat grote rijk woonden. Die volkstelling werd gehouden in verband met de belasting: de keizer wist dan hoeveel hij die bezette landen aan belasting kon opleggen, om voor die Romeinse vrede te betalen.

Vervolgens zinspeelt Lucas op die romeinse vrede in het oudste kerstlied dat we kennen: het gezang van de engelen bij de herders op het veld. ‘Eer aan God in de hoge en vrede op aarde aan de mensen die hij lief heeft’. Maar de vrede waar de engelen over zingen, de vrede die met God van doen heeft, is een heel andere vrede dan die van de keizer, een heel andere dan de pax romana.

Om dat wat te verduidelijken kan ik het beste naar de kerststal wijzen. Het is vandaag 800 jaar geleden dat Franciscus van Assisi voor het eerst een kerststal, een levende kerststal, onderdeel maakt van de viering van het kerstfeest. Dat gebeurde in Greccio, een dorpje in de buurt van Assisi waar hij toen met zijn medebroeders in een kloostertje woonde. De mensen uit de buurt waren uitgenodigd om de viering bij te wonen. En zo begon een mooie traditie, van levende en niet- levende kerststallen in de kerk en bij mensen thuis.

Toen wij een paar weken geleden met de jongeren die zich voorbereiden op het het vormsel bij elkaar waren, hebben we over kerstmis gesproken, hebben we samen het kerstverhaal gelezen dat we ook vanavond gehoord hebben en ook het kerstverhaal dat we de op het feest van de drie koningen zullen lezen. Bij de vragen die ik hun had toegestuurd over die twee verhalen, had ik ook vragen over de kerststal: of in de kerststal ook iets te zien is wat niet in die twee kerstverhalen stond.

De os en de ezel. Waar kwamen die vandaan? Heel eenvoudig: Maria was op de ezel gekomen en de os stond er al, waren de antwoorden. Gewone en voor hand liggende antwoorden, maar ik heb ze proberen duidelijk te maken dat er iets meer aan de hand is met die twee dieren. Die twee dieren zijn ook symbolen, of misschien beter: anti-symbolen. Een ezel is namelijk geen paard. Wanneer Jezus op Palmzondag Jerusalem binnenkomt, komt hij op een ezel, om duidelijk te maken dat hij niet als een krijgsheer de stad binnen komt, maar als een eenvoudige en zachtmoedige zoon van David. En een os is een gecastreerde stier, niet meer een symbool van macht en vruchtbaarheid en economie, maar een symbool van dienstbaarheid en zorg, een lastdier.

De vrede waar de engelen over zingen is de vrede van de os en de vrede van de ezel, de vrede van de eenvoud en van de zachtmoedigheid, de vrede van de dienstbaarheid en van de zorg. De vrede die met God van doen heeft, is niet de vrede van de keizer.

Op de kaart die u zo krijgt uitgereikt staat op de voorkant een foto die ik heb gemaakt toen we eerder dit jaar met mensen uit onze parochie in het Heilig Land op pelgrimage waren. Toen kon het nog. We waren ook in Bethlehem, waar dit jaar niet echt kerstmis gevierd kan worden. In de kerk van de herders heb ik toen de foto gemaakt die op de kaart staat. Die kerk van de herders heeft, net als onze kerk, een koepel en aan de basis van die koepel zijn kleine ramen met telkens een engel tussen die ramen en daaronder staat in het Latijn het gezang van de engelen. Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

Heel passend in die kerk, want de eersten die dat lied van de engelen horen zijn herders. Herders, gewone mensen, geen machthebbers of autoriteiten, gewone mensen, ja zelfs mensen zelfs die letterlijk en figuurlijk aan de rand van de samenleving staan. En die doodgewone mensen krijgen de opdracht het goede nieuws van de vrede van God mee te delen en te verspreiden. En het zijn nog steeds de gewone mensen, wij dus, die de opdracht krijgen, elke keer als wij dat lied van de engelen horen, zingen, bidden, om de vrede van God te verspreiden in onze omgeving. Want dat lied van de engelen mag dan wel het oudste kerstlied zijn, we bidden en zingen het bijna elke zondag als het begin van het gloria. Keer op keer worden we dus herinnerd aan de vrede van God, die andere vrede dan die van de keizer, keer op keer worden we ook herinnerd aan onze opdracht die vrede door te geven, en waar te maken in onze omgeving.

Achter op die kaart staat niet alleen dat gezang van de engelen, maar ook een mooie diepzinnige uitspraak van een kerkvader, van Iraeneüs van Lyon. In een van zijn boeken schrijft Iraeneüs dat de glorie van God de levende mens is. Niet de onderdrukte mens, niet de tot slaaf gemaakte mens, niet de mens die angstig en bang is en die zich stilhoudt om maar niet op te vallen en slachtoffer te worden. Niet de mens die zo goed en zo kwaad als het gaat bestaat, maar de mens die leeft. Die levende mens is op aarde de glorie van God in de hemel. Hoe kun je nu echt leven zonder die vrede van God?

Meer nieuws

Catechese aanbod in de vastenperiode

Deze vastenperiode wil ik graag een aanbod doen om samen […]

Preek voor de eerste zondag van de vasten  2024  Cenakelkerk

Herwi Rikhof Gen. 9,8-15 Mc. 1,12-15 Zal vanmiddag een bezoeker […]

Preek voor Aswoensdag 2024 Cenakelkerk

Herwi Rikhof  Joël 2,12-18 Mt. 6,1-6.16-18 Her eerste wat vanmorgen […]

Preek voor de Opdracht van de Heer- Maria Lichtmis 3/4 februari 2024  

Herwi Rikhof   Inleiding De kersttijd is liturgisch afgesloten met […]

Preek voor de vierde zondag door het jaar 27/28 jan. 2024 Cenakelkerk

Foto Arjan Bronkhorst Herwi Rikhof   Deut. 18,15-20 / Mc. […]